días estranhos

O meu artigo sobre Cineuropa no número 7 da Revista do Audiovisual Galego:

Cineuropa: os filmes son o importante

Consolidada desde hai moitos anos como a principal referencia do calendario festivaleiro galego, Cineuropa segue apostando sobre seguro para ofrecerlle ao público compostelán unha boa escolma de filmes avalados polo seu éxito de crítica. A diferencia doutras citas nas que as películas non parecen ser o importante, o valor fundamental de Cineuropa é a súa programación, cos seus numerosísimos acertos e tamén, para que negalo, con algunha que outra discutíbel ausencia. O saldo, en calquera caso, é sempre positivo, e fai de Santiago no mes de novembro un lugar de parada recomendábel para todos os cinéfilos do país.

Como é habitual, o programa estivo inzado de títulos procedentes dos festivais máis prestixiosos. De Cannes chegou Tres monos, do turco Nuri Bilge Ceylan; o documental de animación Valse con Bashir de Ari Folman; Gomorra, de Mateo Garrone e Leonera, de Pablo Trapero, director arxentino honrado cun dos dous premios Cineuropa desta edición (o outro foi parar a Jaime Rosales, que presentou Tiro en la cabeza, un filme que fixo correr moitísima máis tinta da que realmente merece). Tamén pasou por Cineuropa a obra mestra de Terence Davies "Of time and the city", o lúcido e divertidísimo repaso pola memoria sentimental do cineasta que é xa un dos títulos do ano, e a gañadora da Palma de Ouro, Entre les murs, unha excelente película de Lauren Cantet escrita e protagonizada por François Begaudeau, autor ademais da novela na que se inspira que vén de ser editada en galego por Xerais. Escasa calidade tivo porén o lote procedente do Festival de Donostia, e iso vale tanto para Genova de Michael Winterbottom, coas súas feituras de telefilme, como para a absurdamente cruel e indigna O cabalo de dúas patas de Samira Makhmalbaf ou o novo delirio do coreano Kim Ki-duk, Alento. Algo máis de interese ten a tan agradábel como inofensiva A caixa de Pandora de Yesim Ustaoglu, inesperada e excesiva Cuncha de Ouro dun certame que ignorou os méritos da moi superior Aruitemo aruitemo de Hirokazu Koreeda, que se de algo peca é de ser "demasiado bonita". Doutro xaponés, Masahiro Kobayashi, é a gran triunfadora do Festival de Locarno en 2007, The rebirth; formou parte da sección "Mundo Asia", que tamén ofreceu a maxistral e elegante Sparrow do hongkonés Johnnie To.

Cineuropa reservou un oco para a produción latinoamericana que nos deixou ver en Galicia traballos tan estimulantes como Intimidades de Shakespeare y Víctor Hugo, da moi nova directora mexicana Yulene Olaizola, ou El cielo, la tierra y la lluvia de José Luis Torres Leiva, premiado en Rotterdam. O cineasta canadiano Guy Maddin ocupou tres sesións con outras tantas das súas singularísimas e esgotadoras longametraxes: Dracula: pages from a virgin's diary, unha versión do clásico de Bram Stoker con forma de ballet; The saddest music in the world, un musical fascinante e excesivo, e a máis valiosa de todas, My Winnipeg, docu-fantasía chea de humor e retranca.

O ciclo dedicado ao francés Olivier Assayas permitiu revisar a obra dun dos autores europeos máis importantes das últimas dúas décadas. Da súa creatividade fértil e versátil naceron películas magníficas como Irma Vep, Demonlover ou a máis recente As horas do verán, sublime retrato familiar realizado con exquisito gusto e intelixencia.Outra marabilla dun programa que acabou por incorporar unha obra mestra máis, El cant dels ocells de Albert Serra, a confirmación do talento dun home que xa nos deslumbrara con Honor de cavalleria.

Aquí vai outro artigo meu para o número 5 da Revista do Audiovisual Galego:

En tan só cinco edicións o Festival de Cinema Independente de Lisboa conseguiu erixirse no máis importante dos que se celebran no país veciño, non xa atendendo ao innegábel éxito de público, senón tamén á luz do exquisito criterio que guía aos seus directores, Miguel Valverde, Nuno Sena e Rui Pereira. O Indielisboa vén sendo o irmán pequeno doutros festivais de referencia coma Rotterdam, Gijón ou Buenos Aires, cos que comparte unha curiosidade incansábel pola creación contemporánea.

Non son poucas as coincidencias programáticas entre todos eles, o cal limita, é certo, o descubrimento de grandes novidades, mais tamén permite o desenvolvimento dunha especie de “star system” autoral, con nomes que circulan de boca en boca ao redor dos cales medra unha indiscutíbel expectación cinéfila. É o caso de John Gianvito e o seu Profit motive and the whispering wind (Motivo de lucro e o murmurio do vento), un deslumbrante documento de espírito straubiano que revisa a historia da loita polas liberdades e os dereitos civís nos Estados Unidos e rende un tributo silencioso e sentido aos que a fixeron posíbel. Enterramentos, lousas e estatuas conmemorativas son o obxectivo principal dun traballo revolucionario e cheo de vida que escolle como retrouso imaxes do vento a zoar entre as ramas das árbores.

Denso, rigoroso e científico é Staub (Pó), de Hartmut Bitomsky. O director alemán comeza lembrando que o pó e o obxecto máis pequeno que pode quedar rexistrado nun fotograma, para ir logo na súa procura por fogares, laboratorios e museos, convertíndose en testemuña da incansábel e con frecuencia inútil pelexa do home contra esas minúsculas partículas das que sempre acaba por quedar algún rastro. Resolto con deliberado distanciamento, Staub é un filme fermoso e profundo cuxa inesgotábel riqueza se propaga nunha morea de direccións.

Non estiveron á altura desexada as películas a concurso. O xurado outorgou o Grande Premio Cidade de Lisboa a un empachoso pasteliño, Wonderful town, do tailandés Aditya Assarat. A película, rodada nunha pequena vila arrasada polo catastrófico tsunami de decembro de 2004, narra de maneira relambida o namoramento dun arquitecto que traballa na reconstrución dun hotel e a dona da pensión na que se aloxa. Para esquecer esta oda mexericas ao amor lánguido, nada mellor que as películas do homenaxeado Johnnie To, prolífico director hongkonés que fai cinema de xénero cun exquisito refinamento estilístico, ou a do outro “herói independente” deste ano, José Luis Guerín, en especial En la ciudad de Sylvia, repousada e fermosa obra mestra para mirar e escoitar que tivo no Indie a súa premiere portuguesa. A listaxe de retrospectivas complétase coa mostra dedicada ao cinema romeno actual, na que puideron verse traballos de Cristi Puiu, Corneliu Porumboiu e Cristian Mungiu anteriores aos que lles deron fama nas últimas edicións do Festival de Cannes.

A austera beleza e emoción de Killer of sheep, filme de culto dirixido por Charles Burnett que nos chega con trinta anos de retraso; a imaxinación da galega Peque Varela para contar en oito minutos a construción da identidade dunha rapaza na espléndida 1977”, ou a provocadora mestura de humor e información que demostran Isabella Rossellini e Jody Shapiro en Green porno, serie de curtísimas pezas que exploran as prácticas sexuais de diferentes bechos, son outros dos grandes momentos que nos deixou o Indielisboa, verdadeira festa do cinema que se beneficia da engaiolante efervescencia dunha cidade acolledora e luminosa.

O martes foi o día do cóctel de homenaxe a Johnnie To a bordo do veleiro Príncipe Perfeito. Unha leve indisposición que aconsellaba un breve descanso impediu a asistencia do director hongkonés; debeu ser o único que faltou, porque alí no barco estaba todo o festival. Un paseo polo Tejo certamente inesquecíbel.

Era perto das nove cando chegamos de volta ao Cinema São Jorge, e eu tiña por diante dúas alternativas á mesma hora: achegarme á proxección de Sparrow de Johnnie To, ou asistir ao encontro con José Luis Guerín no Cabaret Maxime. Saco entrada para a primeira e entreteño a espera con Daniel e dúas amigas na pastelaria Bela Ipanema, con bifanas e imperiais de por medio. Eles van ver Momma's Man de Azazel Jacbos, que comeza antes, e eu subo á sala 1 do São Jorge. Para a miña sorpresa alí está xa, agardando, o director Johnnie To. Achegueime a el con decisión e púxenlle diante o libro e a caneta; aquí fica, para a posteridade, o resultado do noso encontro.

Vexo media hora de Sparrow, que non está nada mal, e marcho para pasar polo coloquio con Guerín e Núria Esquerra. Guerín fala moito e ben, coma sempre, e se declara próximo ao cinema de Pedro Costa. En breve deixarei aquí uns vídeos dese acto.

A noite remata no Musicbox, nun concerto-tributo a The Clash ao que acode moito persoal do Indielisboa. Marcho a iso das tres, pensando en facer algo de turismo o mércores pola mañá, poucas horas antes de coller o avión de regreso. As miñas ganas de volver á Coruña non chegan ao 1 nunha escala de 0 a 10.

Por certo, o Grande Prémio de Longa-Metragem “Cidade de Lisboa” levouno un filme moi malo, Wonderful town. Aquí teñen o palmarés completo.

O luns enteiro pásoo no Fórum Lisboa. Vou ao net-bar para mirar o correo e meter algo no blog, mais de súpeto acontece algo que me fai erguer os ollos do teclado.

Un dos heróis independentes desta edición, o hongkonés Johnnie To, chega á sala para atender unha entrevista para a televisión. Non hai moita xente, mais si grande expectación. Acórdome de Grial e do seu libro, que trouxen a Lisboa coa esperanza de achar o momento de achegarme ao director e pedirlle que mo asine. Hoxe non é o día, desde logo. Johnnie To fala en chinés e baixiño, así que perdo axiña o interese pola entrevista e entretéñome en sacar algunhas fotos e vídeos.

Cando volvo aos meus deberes cibernéticos atopo a Eloy Enciso, e quedamos para almoçar xuntos. Ao xantar tamén veñen Eleonore Weber, que compite coa curta Les hommes sans gravité, e Géraldine Gomez, programadora do Centre Pompidou. Eloy e máis eu pasamos a tarde na videoteca, onde fican a dispor dos usuarios todos os filmes recibidos polo Festival, perto de tres mil entre curtas e longas (as listaxes por países que hai nos índices permítenche saber cales foron enviados e non seleccionados, cousa que proporciona ademais argumentos para o lercheo). A videoteca é unha boa maneira de optimizar o tempo e ver unha morea de películas en poucas horas. Teaching the alphabet é un bonito exercicio de montaxe feito por Volker Schreiner, que repasa o abecedario recuperando imaxes de filmes nos que aparecen explicitamente signos alfabéticos, ou que aluden a un concepto asociado a unha letra (o "M" de Marilyn ou o "T" de Tarzán). Magnetic field de Ruth Jarman e Joe Gerhardt xoga a facer visíbeis os campos magnéticos mediante animacións que repousan sobre imaxes reais dos laboratorios da NASA ne Berkeley, co acompañamento das voces dos científicos. Fermosa e elegante é Silencio, do tailandés Sivaroj Kongsakul, que segue os pasos dun sonidista que persegue a ausencia de sons que descrebe o título. Do mesmo autor é Always, unha curta delicada e algo dóce de máis sobre unha muller que padece alzheimer e o seu home, que a coida amorosamente e lle di que intente lembrar os nomes dos fillos cando fale con eles para que se poñan contentos. Aqua de Leonardo António é unha produción portuguesa de ambientación futurista moi ben valorada polo público local; a súa coidada estética non tapa o evidente desequilibrio entre intencións e resultados. Máis interesante é A rua de José Filipe Costa, que explora o cambio de actitude nunha relación de parella motivado por un incidente puntual (un can que morde un cativo).

A arxentina El asaltante podería ter sido unha magnífica curtametraxe, mais o director, Pablo Fendrik, preferiu inchala para facer unha longa simplemente correcta. A acción desenvólvese ao longo dunha única mañá durante a cal o protagonista asalta un colexio para roubar cartos. A película vai tras del case en tempo real para retratar en primeirísimos planos a súa ansiedade diante dunha acción que necesariamente vai marcar a súa vida. O filme non chega a producir grandes satisfaccións, mais tampouco ofende. Moi fraca é porén Terra sonâmbula, a adaptación que Teresa Prata fixo duns textos do moçambicano Mia Couto. Muidinga é un cativo que non lembra nada do seu pasado e vai polo mundo acompañado por Tahir, o home que o atopou. Nun país aínda devastado polas consecuencias da guerra, o neno atopa o diario dun mozo morto e comeza a súa lectura; a historia que nel se narra crúzase coa súa propia a través do relato dunha nai na procura do seu fillo. Coa textura naif dunha vella telenovela e as súas ocasionais viraxes cara o realismo máxico, Terra sonâmbula é un filme de inocente torpeza que exixe ser acollido con certa compaixón.

The revue de Sergei Loznitsa era unha das recomendacións da revista El amante para o BAFICI. A película é unha montaxe de escenas de propaganda da URSS dos anos 50 e 60: os labores no agro, as fábricas, os trens, actuacións de coros e grupos de teatro, discursos políticos... escenas didácticas e moralizantes, con traballadores que lle dan grazas ao governo do camarada Kruschev por coidar tanto de todos, e que critican aos que especulan co pan. As súas imaxes están tan fermosas e resplandecentes coma o primeiro día, mais o conxunto é un chisco desvaído, de valores esencialmente arqueolóxicos. O pasado, xa saben. The past. The past. Into the past.

É difícil non caer rendido diante da obra do canadiano Guy Maddin, director que adoita someternos a un frenético carrusel de imaxes de ecos expresionistas. E cando digo o de "caer rendido", falo tanto de admiración como de esgotamento, pois se ben as súas películas son visualmente fascinantes tamén é certo que hai que facer un enorme esforzo para seguir as súas tramas delirantes e caóticas, inzadas de referencias que en moitos casos parecen tratarse de simples chiscadelas privadas. Marabíllanme algunhas curtametraxes de Guy Maddin -The heart of the world, por exemplo- mais perdo inexorabelmente o interese cos seus filmes de maior duración. Pasoume con The saddest music in the world e con Dracula: pages from a virgin's diary, e agora no Indielisboa con Brand upon the brain! e coa máis recente My Winnipeg, documental que mestura recordos persoais e reconstrucións bizarras do tipo "que pasaría se os nazis invadiran Winnipeg". A protagonista da mítica Detour, Ann Savage, interpreta á nai do cineasta: a representación da figura materna no cinema de Guy Maddin merece un completo estudo psicoanalítico.

Antes da proxección de Brand upon the brain!, Jody Shapiro, produtor e amigo de Maddin e este ano membro do xuri internacional, presentou algunhas das pezas que forman Green porno, que codirixe con Isabella Rossellini para o Sundance Channel. Trátase dunha serie de (micro)filmes de apenas un minuto de duración inspirados nas prácticas sexuais de diversos insectos e bechos; a pantalla natural para eles é a dun teléfono móbil, aínda que debo recoñecer que teñen certa graza se un é capaz de superar o impacto de ver disfrazada de verme á filla de Ingrid Bergman e Roberto Rossellini.

Publicouse esta semana a programación do IndieLisboa, tan completa como adoita ser habitual. Alén das retrospectivas de Johnnie To, José Luís Guerín e o novo cinema romeno, agochadas nas diferentes seccións hai unha morea de cousas interesantes; farei en breve unha primeira escolma, para ir peneirando os filmes a non perder durante os catro ou cinco días que bote alá (a videoteca do Fórum é unha axuda utilísima para ir enchendo ocos na axenda). A noticia a destacar hoxe é a presenza galega no festival máis importante do país veciño, que acolle na competición internacional de curtametraxes 1977, a peza de animación de Peque Varela que xa participou no Festival de Sundance. Na sección Laboratório, que explora "os novos territórios do cinema", hai sitio para Picnic, do director nacido en Meira Eloy Enciso. A arriscada proposta de Picnic, sobre o papel tan suxestiva, alenta unha alta expectativa que o brillante comezo do filme parece confirmar. Infelizmente, non son necesarios moitos máis minutos para decatármonos de que a película non vai dar chegado a ningures. O resultado final paréceme fallido, mais evidencia tamén a condición de Eloy Enciso como cineasta a seguir nos próximos anos. O seu traballo é, sen ir máis lonxe, bastante máis honesto e menos irritante que a tontísima trapallada de Pere Vilà i Barceló que vai a concurso, e que por certo gústalle bastante a Jaime Pena. O lote galego complétase con A flor máis grande do mundo, de Juan Pablo Etcheverry, que forma parte do apartado IndieJunior de cinema para nenos na categoría para maiores de seis anos.